“Intellinews”: Гуравдагч хөршөө хайрла

“Intellinews”-т нийтлэгдсэн “Mongolia: Love thy third neighbour”-т нийтлэгдсэн нийтлэлийг орчуулан хүргэж байна.

“Би Буриадын сайд биш. Би бүрэн эрхт Монгол Улсын сайд” гэж Монгол Улсын Боловсролын сайд Л.Энх-Амгалан Монгол, Оросын хамтарсан III сургуулийн захирлын сонгон шалгаруулалтад хөндлөнгөөс оролцохыг завдсан ОХУ-ын Элчин сайд асан Искандер Азизовт хатуухан хэлж байсан билээ. Дипломат ёсны  хувьд томоохон үйл явдал биш ч Монгол Улс Хятад, Орос хоёр том гүрний нөлөөг даван туулахын зэрэгцээ тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлаа баталгаажуулахыг хичээж буйн томоохон жишээ  болсон.

Монгол Улс Москвагийн тэргүүлдэг Хамтын аюулгүй байдлын гэрээний байгууллага (ХАБГБ)-ын гишүүн биш. Өнгөрсөн хугацаанд Монгол Улс АНУ-тай хамтарсан цэргийн сургуулилалт хийж, Энхийг сахиулах ажиллагаанд цэргүүдээ илгээж байсан ч  НҮБ-д суугаа Монголын дипломатууд Оросыг  хөрш рүүгээ түрэмгийлснийг буруутгах санал хураалтад түдгэлзсэн байр суурь илэрхийлсээр ирсэн. Гэхдээ  Монгол Улс дайнаас зугтаж буй цэрэг дайчид болон бусад оросуудыг хүлээн авч, урт хугацааны виз олгосоор байсан юм. Харин Хятад улс Монгол Улсын гадаад, дотоод бодлого төдийгүй Монголын ард түмний итгэл үнэмшлийг сорьж байна. Хятадын Коммунист нам (ХКН) 88 настай Далай ламыг аюултай хувьсгалч, төрийн дайсан гэж үздэг. ХКН Төвөдийн буддизмд хатуу хяналт тавьж, тэр байтугай дараачийн Далай ламыг хүртэл томилох асуудалд хүртэл оролцдог. 1995 онд ХКН Далай ламын Панчен лам хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн хүүг хулгайлсан билээ. Панчен лам нь Төвөдийн буддизмын хоёр дахь дээд албан тушаал юм.

Далай ламыг 2016 онд Улаанбаатарт айлчлахад Хятад улс хариу арга хэмжээ авч, Монголын экспортын бараа бүтээгдэхүүнд татвар ногдуулах, хилийг битүүмжлэх зэрэг шийтгэлийн арга хэмжээ авч байсан. Эдийн засгийн дарамтад орсон Улаанбаатар Далай ламыг Монголд эргэж ирэхийг зөвшөөрөхгүй гэж амлаж байв. Шашин шүтэх эрх чөлөөг Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 15, 16 дугаар зүйлд заасан байдаг. Гэхдээ тус улс 3.35 сая хүн амдаа үндсэн эрхийг олгохдоо Бээжингийн зүгээс үзүүлж буй хариу үйлдэл, түүнийг дагасан үр дагаврыг зайлшгүй тооцох ёстой. Орос Украинд цөмрөн орж, Хамас Израиль руу дайрснаас хойш Орос, Хятад улсууд барууны ашиг сонирхлыг эсэргүүцсэн эвсэл байгуулахаар идэвхтэй ажиллаж байна.

Тэд Талибан, Хамас, Иран, PLO, Серби зэрэг маргаантай оролцогчидтой харилцаж, ислам  шашинт улсууд, түүнчлэн Хятадад асар их өртэй эсвэл эдийн засгийн хувьд хараат улс орнуудтай эвсэх оролдлого хийж байна. “Бүс ба Зам” санаачилгын дээд хэмжээний уулзалт  нь Ши Жиньпинд Монгол шиг бусад улс орнуудыг энэхүү эвсэлд нэгдэхийг шахах боломж олгож байгаа юм. Ши Жиньпин Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхэд хэлэхдээ, Монгол Улс нь Хятад, Монгол, Оросын эдийн засгийн коридорын чухал түнш болсон бөгөөд цаашид Монгол Улс илүү их үүрэг гүйцэтгэнэ гэдэгт найдаж байна хэмээсэн. Түншлэл, нөөц баялгийн төлөөх дэлхийн өрсөлдөөн дунд Монголын ашигт малтмалын ордууд нь хотын гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах болон  Монголын экспортын 90 гаруй хувийг зах зээлд нийлүүлдэг Орос, Хятадаас бусад улс орнуудтай харилцаа холбоо тогтооход чухал хэрэгсэл болж байна.

Өнгөрсөн  2023 оны наймдугаар сард Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан Л.Оюун-Эрдэнэ Вашингтон хотноо АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч Камала Харристай уулзаж, стратегийн түншлэлийн харилцаагаа дээшлүүлж, газрын ховор элементийн асуудлаар харилцан ойлголцлын санамж бичигт гарын үсэг зурсан юм. Монголын цэргүүд Афганистан, Иракт Америкийн цэргүүдтэй хамт мөр зэрэгцэн үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд хоёр улс жил бүр “Хааны эрэлд” нэртэй цэргийн хамтарсан сургуулилалт хийдэг. Паристай литийн худалдааны гэрээ, мөн 1.7 тэрбум долларын уран олборлох гэрээг эцэслэн байгуулсан. Түүнчлэн Өмнөд Солонгос Монгол Улстай ховор металлын нийлүүлэлтийн сүлжээтэй холбоотой харилцан ойлголцлын санамж бичигт гарын үсэг зурсан.

 Мөн Энэтхэг, Монгол хоёр Монголын анхны газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг барьж эхлэхээр тохиролцсон. Энэ нь Монгол Улсын шатахууны 95 хувийг хангадаг ОХУ-аас хараат байдлыг бууруулахад тустай. Монгол Улс бусад улс орнуудтай харилцахтай зэрэгцэн Хятад, Орос хоёр улс нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хүчин чармайлт гаргаж, Монгол Улс дипломат харилцааны нарийн төвөгтэй хувилбараар урагшилж байна. ОХУ-ын Ерөнхий прокурор Игорь Краснов БНХАУ-ын Ерөнхий прокурорын хамт долоодугаар сарын эхээр Бээжинд айлчлах үеэрээ Монголд өсөн нэмэгдэж буй барууны нөлөөг сөрөн зогсох зайлшгүй шаардлагатай талаар ярилцсан.

Ши Жиньпин Хятад, Монголын иж бүрэн стратегийн түншлэлийн харилцааг хөгжүүлэхийг уриалсан бөгөөд үүнд Орос-Хятадын Сибирийн хүч-2 хийн хоолойн Монголын хэсгийн барилгын ажил багтсан байна. Энэ хоолойг Хятад улс чухал гэж тодорхойлсон ч Бээжин ямар хийн хэмжээ, ямар үнээр эрчим хүчний импортоос хамааралтай болох нь эргэлзээтэй байгаа юм. ОХУ-ын хувьд хийн экспортыг Европын зах зээлээс Хятад руу чиглүүлэхийн тулд Москва хориг арга хэмжээ авахаас өөр аргагүйд хүрсэн тохиолдолд уг хоолойн өндөр ач холбогдол нь эргэлзээгүй юм. Гэхдээ энэ төсөл ОХУ-ын хувьд нэн чухал, Хятадад тодорхой хэмжээний ач холбогдолтой төсөл боловч одоо хүртэл тодорхой бус хэвээр байна. Хэрэв Монгол, АНУ хоёр Монголыг Хятад, Оросоос хараат байдлаа бууруулах замыг бий болгож чадвал Монгол Улс барууны ертөнцтэй нэгдэх боломж бүрдэх юм. Түүнчлэн Улаанбаатар хот гаднын нөлөөгүйгээр дотоод, гадаад бодлогоо хэрэгжүүлэх эрх чөлөөтэй болно. Түүгээр ч зогсохгүй Төв Азийн бүгд найрамдах улсуудад Монгол Улс үлгэр жишээ болж чадна.

https://www.msn.com/en-us/news/world/mongolia-love-thy-third-neighbour/ar-AA1k76qB